Met hart voor de techniek: Natuurkundedocent op de basisschool

Met hart voor de techniek: Natuurkundedocent op de basisschool

22-08-2016

Uit allerlei onderzoeken volgt dat er in 2020 een groot tekort aan technisch personeel zal zijn. De schattingen lopen uiteen, maar het is wel voor iedereen duidelijk dat er íets moet gebeuren. Het Techniekpact bundelt verschillende initiatieven met het doel het tekort aan technisch personeel terug te dringen. Een van deze initiatieven is het invoeren van het vak techniek op de basisschool. Maar hoe kunnen we dit het beste bewerkstelligen en techniek in het basisonderwijs integreren?

Het leerplan in het primair onderwijs – een terugblik

Velen die zich met de materie van het dreigende tekort van technisch personeel bezig houden, betogen dat het begin gemaakt moet worden op de basisschool. Waar moeten we mee beginnen om de keuze voor techniek bij kinderen te zaaien? Moeten we beginnen met het opleiden van de leerkrachten primair onderwijs? Moeten we beginnen met het curriculum (het leerplan)?

Wat moet nou eigenlijk in een leerplan?

Vanaf het begin van de 19e eeuw heeft de overheid steeds meer greep genomen op het leerplan van de (toen nog) lagere school. Aanvankelijk werden alleen de vakken taal, rekenen en godsdienst onderwezen. In 1859 kwamen daar met de Wet op het lager onderwijs vakken bij: beginselen der vormleer, der Nederlandsche taal, der aardrijkskunde, der geschiedenis, der kennis van de natuur en het zingen.

Van meet af aan was er discussie over de inhoud van het leerplan. In de wet werd ook al ten aanzien van de beginselen omtrent de kennis der natuur gesteld dat het uitdrukkelijk niet alleen gaat over de zogenaamde natuurkunde, maar dat ook andere aspecten van de natuur aan bod moeten komen. Het vak biologie bestond als zodanig nog niet, maar er is sprake van Natuurlijke Historie. 

Industrialisering als katalysator

Het was aanvankelijk de bedoeling om kinderen op te voeden tot goede burgers die konden lezen en schrijven, godsvruchtig waren en niet tot last van de gegoede burgerij zouden zijn. Bij de opkomst van de industrie waren echter meer goed opgeleide burgers nodig die konden bijdragen aan de ontwikkeling van de maatschappij in sociaal en economisch opzicht. Het instellen van de HBS in 1863 door Thorbecke is daar een goed voorbeeld van. Dat het curriculum van de lagere school daardoor gaandeweg moest worden aangepast is begrijpelijk.

Natuurkunde in het basisonderwijs

In het boekje ‘Natuurkunde voor kinderen der hoogste klassen eener lagere school’ door P.J.Prinsen, uit 1829; wordt al aangegeven dat menigeen in die tijd het vak natuurkunde niet geschikt vond voor de lagere school. In het Voorberigt (Inleiding) antwoordt  de schrijver:

“Het is waar dat eene te ver doorgedrevene wetenschappelijke inrigting van het onderwijs niet op lagere scholen voegt, en dat men dus geene natuurkundige kennis als wetenschap aan de kinderen kan voordragen. Maar is dit niet met de meeste onderwerpen van onderwijs het geval? Zou een te vergedrevene wetenschappelijke vorm in het leeren van de taalkunde, aardrijkskunde, geschiedkunde en rekenkunde ook wel voor kinderen passen?”

En hij besluit met:

“Overtuigd dus van de groote nuttigheid van dit deel van het onderwijs, is dit boekje ingerigt tot twee doeleinden, namelijk: om de kinderlijke ziel gepast te helpen ontwikkelen en opleiden, en om eenen vasten grondslag te leggen voor de verder beoefening van een wetenschap die zoveel bevredigends bevat, zowel in het streelen van het gevoelen het verhoogen van het verstand, als in de werkdadige toepassing op vele bedrijven van het maatschappelijk leven.”

In de praktijk van het onderwijs werd veel meer tijd besteed aan de andere vakken en binnen het vak Kennis der natuur wordt vooral gekozen voor de levende natuur, ergo het huidige biologie.

Onderwijsvernieuwing in de jaren 70

In de eerste helft van de 20ste eeuw verandert er niet veel aan het onderwijsprogramma op de lagere school. Wie van mijn generatie die in de 50-tiger jaren op de lagere school zat, kan zeggen dat hij of zij iets van natuurkunde heeft gehad in die jaren?

Natuurkunde als ondergeschoven kind

Pas met de vernieuwingen van het onderwijs in de jaren 70 onder auspiciën van de Wetenschappelijke raad voor het Regeringsbeleid (WRR) komt er in 1985 aandacht voor het feit dat natuurkunde een ondergeschoven kind is op de lagere school.

In haar rapport constateert de raad:

“Wij vinden het jammer, dat het element 'natuurkunde' binnen natuuronderwijs zo weinig aandacht krijgt. Ook internationaal verneemt men deze klacht. Een tekort aan aandacht voor het onderdeel natuurkunde op de basisschool hangt samen met de sterk alpha georiënteerde opleiding van de basisschool docenten. Slechts een relatief klein aantal van hen volgde in de vooropleiding – meestal havo, soms ook vwo - natuurkunde tot aan het eindexamen. Aan vakinhoudelijke natuurkundige vorming ontbreekt het vrijwel geheel op de Pedagogische Academie. We pleiten voor meer vakinhoudelijke natuurkundige kennis bij de opleiding van docenten van de basisschool.”

Vakdocenten voortaan ook op basisschool

Het begin van de ommekeer moet gezaaid worden in het basisonderwijs. Dat begin moet aan alle kanten worden ondersteund op alle manieren en in alle gremia. Vanuit het Techniekpact worden in samenwerking met het bedrijfsleven bezoeken, wedstrijden, uitdagingen, lesmateriaal, cursussen en docenten geleverd. Geweldige initiatieven die zeker uiteindelijk resultaat zullen hebben.

De vraag blijft of die resultaten blijvend zijn. Dit soort activiteiten is te vergelijken met een katalysator bij scheikundige reacties of met enzymen bij biologische processen: ze versnellen de reactie of het proces, maar veranderen niet iets aan de basis, waardoor de reactie of het proces vanzelf verloopt.

Structurele inzet voor soepeler verloop

Staatssecretaris Dekker heeft voorgesteld dat vakdocenten natuurkunde voortaan les mogen gaan geven aan kinderen op de basisschool. De leerlingen worden niet genoeg uitgedaagd en de overgang naar het voortgezet onderwijs kan soepeler verlopen, denkt hij. In feite erkent hij daarmee ook dat de huidige leerkrachten – die van de pedagogische academie – niet de expertise hebben om vakken als natuurkunde of techniek te geven. Of zij hebben niet de affiniteit  zoals in het rapport van de WRR uit 1985 ook al is opgemerkt.  

Door deze maatregel snijdt het mes aan twee kanten: de pedagogische academies zullen zich nog eens achter de oren krabben en mensen met hart voor techniek hebben makkelijker toegang tot de plaats waar het allemaal moet beginnen. Misschien krijgt natuurkunde – de basis van alle technische opleidingen – een verdiende plaats in het leerplan van het basisonderwijs. Alle beetjes helpen, als het maar structureel is.

Gerard Boeijen

Oud-docent natuurkunde en jaren werkzaam geweest bij het Cito. Hij is een van de auteurs van het boek 'Bèta in het dagelijks leven' en medesamensteller van televisieprogramma's over natuurwetenschappen voor NTR:Schooltv.

Gerelateerde artikelen

Er konden geen resultaten worden gevonden voor deze zoekopdracht